“Oorlog en Terpentijn”. Een boek waar je nog lang over nadenkt.

Le soldat G. Trines dans la briqueterie  de Ramscapelle

Oorlog en terpentijn van Stefan Hertmans is eigenlijk een indrukwekkend boek. Het is 2014 en honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog begon op 28 juli 1914. Deze oorlog vormt het hoofdthema van dit boek. De schrijver heeft het geschreven aan de hand van de dagboekaantekeningen van zijn grootvader die de wederwaardigheden weergeven van zijn vroege jeugd in Gent en de afschuwelijke dingen die hij meemaakte gedurende de Grote Oorlog. De schrijver zelf maakt in het derde deel van het boek een persoonlijk gekleurde reconstructie van het leven van zijn grootvader na de oorlog. Het deel over de oorlog wordt in de ik-vorm geschreven en is voor mij het meest indrukwekkend in zijn weergave van de verschrikkelijkheden van deze oorlog. Een oorlog als een monsterlijke machine die miljoenen jonge mannen verpletterd, verminkt en vermoord. Nog geen honderd jaar geleden kon het in Europa kennelijk gebeuren dat op instigatie van een stelletje decadente gezagsdragers, eigenlijk zonder een echt duidelijk aanwijsbare onderliggende reden, een massaslachting plaats vond. Alleen hierom is het streven naar een verenigd Europa al gerechtvaardigd. Maar dit uiteraard terzijde.

Het boek is mooi geschreven, vooral daar waar Hertmans zelf de pen voert (het middengedeelte van het boek is min of meer een door de schrijver aangepaste weergave van de dagboeken van zijn grootvader). Hij is niet wars van poetische beschrijvingen en ontroerend geschreven persoonlijke ontboezemingen. De door de schrijver prachtig omschreven werkelijkheid doet echter niets af aan de soms gruwelijk oprijzende wreedheid van diezelfde realiteit waarin geweld, dood en ontberingen de toon zetten.

Ook zet dit boek weer aan tot nadenken. Hoe is het toch mogelijk dat mensen die in vredestijd normale, eerzame, vredelievende en zachtaardige personen zijn, in oorlogstijd veranderen in gewelddadige, wrede en hardvochtige moordmachines. Dat zij op bevel gaan doden, verminken en vernielen en dat gedurende de oorlog in feite bijna niemand, ook van de non-combattanten, vraagtekens zet bij een dergelijk decadent, irrationeel en bloeddorstig gedrag. In tegendeel, als je het nut van dit dood en verderf zaaiende gedrag aan de orde stelt of zelfs maar durft te bekritiseren, dan wordt je door de bloeddorstige primitieve horden als deserteur of landverrader afgeserveerd. Ook nu nog, 100 jaar na zo’n massaslachting, wordt overal ter wereld oorlog gevoerd, omdat gezaghebbers in de vorm van zich “natuurlijke leiders” noemende gekken of door krankzinnige religies verblinde irrationele fanaten, vinden dat er gemoord moet worden en hun wilszwakke aanhangers misbruiken om de meest beestachtige en wrede gruweldaden te plegen.

De hoofdpersoon in dit boek, de grootvader van Hertmans, is het zoveelste sprekende voorbeeld van een eenvoudige man, die als slachtoffer van historisch gegroeide omstandigheden, tijdelijk verandert in een primitieve, voor zijn leven vechtende, dolgedraaide frontsoldaat. De schrijver toont, misschien zelfs ongewild, dat rabiate slechtheid en het normale rustige leven in vredestijd slechts gescheiden worden door een heel dun laagje beschaving. Oorlog wordt geïnstigeerd door abjecte en infame oorlogshitsers met hun eigen, vaak economische, agenda en hun oorlog wordt voor hen in de praktijk altijd weer uitgevochten door al die miljoenen domme mensenschapen die zich, om hun moverende redenen (nationalisme, hebzucht, godsdienst, xenofobie, angst, ressentiment, rancune, maar ook pure slechtheid) maar al te graag laten opjutten om een gedemoniseerde vijand een lesje te leren.

Hertmans legt dit mechanisme op een prachtige wijze bloot in zijn boek.

Ik voel meer voor de mening van dokter Swaab ( “Wij zijn ons brein”) dan dat ik overtuigd wordt door de verhullende bewering van Hannah Arendt (de banaliteit van het kwaad). De omstandigheden bepalen niet alleen of iemand slecht is of wordt. Er zullen mijns inziens altijd mensen zijn die, ongeacht de omstandigheden, liefdeloos zijn. En deze eigenschap kan in een oorlog uitstekend van pas komen, zoals de geschiedenis al vele malen heeft bewezen.

Oorlog en Terpentijn zit qua tijdsopvolging logisch in elkaar. Het eerste deel beschrijft de jeugd van het hoofdpersonage. Het tweede deel gaat over de ontluisterende wederwaardigheden van het hoofdpersonage tijdens de Eerste Wereldoorlog en is in de ik-vorm geschreven. Het derde deel gaat over het leven van de hoofdfiguur na de oorlog. Ik vind het derde gedeelte overigens wel het minst.

Het boek is naar mijn mening niet echt vernieuwend. Het bewandelt de normale literaire paden en roept door zijn vorm of inhoud nergens echt verwondering op.

Wel wordt ik geraakt door de prachtig geschreven melancholische en somtijds zeer schokkende inhoud, raak ik ontsteld door de baarlijke hel die oorlog heet en door de schildering van de ontmenselijking die het automatische gevolg is van zo’n oorlog. Het hoofdpersonage is een gemankeerde kunstschilder (een kopiist) en deze artistieke bezigheid staat in schril contrast met zijn leven gedurende de oorlog. Zoiets heeft op mij een vervreemdende uitwerking

Of het boek een waarheidsgetrouwe weergave is van het leven van de grootvader van Hertmans is natuurlijk nooit zeker. Veel is geschreven aan de hand van dagboeknotities. In hoeverre zijn dergelijke notities een getrouwe weergave van de realiteit? Alles is perceptie! Een absolute waarheid bestaat niet. De werkelijkheid, de waarheid is eigenlijk de som van alle percepties van alle wereldburgers, dus van 7 miljard mensen. Of er echt sprake is van een buiten het menselijke bewustzijn bestaand “Ding an Sich” is natuurlijk altijd dubieus. Laat onverlet dat de meeste mensen er vast van overtuigd zijn dat zij de waarheid (hun waarheid) in pacht te hebben. Zelf maak ik er dan altijd de kanttekening bij dat zo’n waarheid slechts één waarheid betreft uit zeven miljard waarheden. Over het begrip waarheid en over het begrip ” Feit” is het laatste nog niet gezegd. Duidelijk is dat dit boek geen roman is, maar eigenlijk een soort non-fictie boek, een biografisch geschrift over de opa van Hertmans. Het is in feite een persoonlijke inkleuring van een stuk geschiedenis met de beste bedoelingen.

Zo het boek al een boodschap heeft, zou deze kunnen luiden dat oorlog krankzinnig is en dat liefde, plichtsbetrachting en loyaliteit het leven voldoende inhoud kunnen geven. Opvallend is ook hoe goed de schrijver de gestage veranderingen in waarden en normen gedurende het leven van het hoofdpersonage in beeld brengt. Dit geldt met name voor zijn weergave van de tijd voor de Eerste Wereldoorlog. Hoe de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog de mensheid weer met beide benen op de grond zet als het gaat om de kwaliteit en de ethische integriteit van de “condition humaine”. Duidelijk blijkt voor de zoveelste keer dat de mens steeds weer tot al het slechte in staat is en dat de Tweede Wereldoorlog hiervan nog eens een afschuwelijke bevestiging is.

Het hoofdpersonage dat twee wereldoorlogen doormaakt en zijn innig geliefde en nog zeer jonge verloofde al heel vroeg aan de Spaanse griep verliest, is, in mijn ogen, een tragische persoon.

Deze tragiek had wat hartstochtelijker op papier mogen worden gezet, wat mij betreft. Mijn lichte kritiek is dat de schrijver iets teveel op afstand blijft. Maar ondanks dat is het boek een aanrader. Ik heb het met heel veel plezier en bewogenheid gelezen. Het boek geeft veel stof tot denken.

Advertenties

2 reacties

Opgeslagen onder Uncategorized

2 Reacties op ““Oorlog en Terpentijn”. Een boek waar je nog lang over nadenkt.

  1. timmerark

    Bedankt voor deze stof tot nadenken, daar kan er nooit genoeg van zijn.

  2. Filip

    Er is een woord voor hen die ten oorlog trekken : strijders
    Is er een woord voor hen die ten vrede trekken ? …….
    Krijgsmannen zijn er meer dan genoeg, vredesbrengers echter…
    Ook vreemd dat het woord strijder zelfs een positieve bijklank kan hebben, zegt dit ook iets over de mens ?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s