De vervlechting van “nature” en “nurture” in het leven van Commodus.

We zijn op de goede weg. Meer onderzoek is nodig!

We zijn op de goede weg. Meer onderzoek is nodig!

 

 

In een vorige bijdrage werd uiteengezet wat de moeilijkheden zijn als we een waarheidsgetrouw beeld willen verwerven met betrekking tot de karakterstructuur van Commodus. Zijn persoon is namelijk een paar maal beschreven door bevooroordeelde geschiedenisschrijvers (Cassius Dio, Herodianus, en de biograaf van de Augusta Historiae). Commodus zou een gestoorde, gewelddadige en perverse keizer zijn geweest. En dat is best vreemd, als wij dat beeld afzetten tegen het historische beeld dat wij van zijn biologische vader Marcus Aurelius hebben. Zowel Marcus Aurelius als Commodus kregen, voor zover wij dat kunnen nagaan in de bestaande historische bronnen, een min of meer zelfde opvoeding. Weinig echte affectie, zeer goede leraren en met een grote nadruk op intellectualiteit. Deze opvoeding was Marcus Aurelius kennelijk op het lijf geschreven, terwijl een zelfde opvoeding bij Commodus een volstrekt verschillende uitwerking had.

Commodus kon, door zijn abjecte en losbandige gedrag, geen goed doen bij de toenmalige romeinse elite. Hij omringde zich met lieden van geringe komaf, laaggeborenen die slechts ordinair materieel gewin voor ogen hadden. Commodus leidde, volgens de overigens sterk bevooroordeelde bronnen, een liederlijk, decadent en volstrekt ongeremd leven.

Volgens die geschreven bronnen was Commodus een wrede sociopaat. De materiële bronnen geven een iets ander beeld. Hij zou nog best wel geliefd zijn geweest bij het plebs en bij het leger.

Als maar een gering gedeelte waar is van wat over hem wordt geschreven dan nog hebben we hier kennelijk te maken met een gestoorde, genotzuchtige en ongeremde persoon die vrijwel zijn gehele leven wat wij nu crimineel gedrag zouden noemen, heeft vertoond. Het valt des te meer op als wij het wangedrag van Commodus vergelijken met de onbesproken en excellente handel en wandel van zijn vermeende biologische vader.

Hoe kan een zoon zo sterk van zijn biologische vader verschillen? Wat zijn de factoren die uiteindelijk leiden naar ongeremd, impulsief, gewelddadig en gewetenloos gedrag? Om de antwoorden op deze vragen te weten komen moeten we ons wenden tot de wetenschappers die zich NU met deze kwestie bezighouden. En misschien kunnen we dan een poging doen om te verklaren waarom Commodus zo van zijn biologische vader verschilde.

Toevallig is op dit moment het genoemde onderwerp zeer actueel. Er zijn vele wetenschappelijke onderzoeken die een antwoord trachten te vinden op de vraag of misdaad is “aangeboren” of “aangeleerd”. De bekende “Nature or Nurture” discussie. Ik heb dienaangaande kennis genomen van de resultaten van het wetenschappelijk onderzoek van neurobioloog Dick Swaab (“Wij zijn ons Brein”) en ik heb het boek “Appel en de Boom” gelezen van de psychiater Rene Kahn ( Hoogleraar Psychiatrie aan de Universiteit Utrecht en lid van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen).

Dick Swaab stelde middels zijn uitgebreide wetenschappelijk neurobiologisch onderzoek vast dat van een volledig vrije wil geen sprake kon zijn. Vele erfelijke factoren en omgevingsinvloeden tijdens de vroege ontwikkeling hebben door hun inwerking op onze hersenontwikkeling de structuur en de functie van de hersenen voor de rest van ons leven vastgelegd. Hierdoor hebben wij niet alleen allerlei mogelijkheden en talenten, maar ook vele beperkingen meegekregen. De aangeboren basis voor de kans op verslaving, de mate van agressie, onze gender-identiteit, seksuele oriëntatie en de aanleg voor ADHD, borderline-persoonlijkheidsstoornis, depressie en schizofrenie, laat zien en maakt duidelijk dat ons gedrag bij de geboorte al in belangrijke mate is vastgelegd. Door onze genetische achtergrond en alle factoren die vervolgens op onze, vooral, zeer vroege hersenontwikkeling hun permanente effect hebben gehad, zitten we vol met “interne beperkingen” en zijn we dus niet vrij om te besluiten te veranderen van gender-identiteit, seksuele oriëntatie, het niveau van onze agressie, van ons karakter, religie of onze moedertaal.

Wat aanleg voor de misdaad betreft kan worden gesteld dat sommige kinderen duidelijk veel agressiever zijn dan andere, en dat kan nogal eens leiden tot het plegen van strafbare delicten in hun verdere leven. Van alle jeugdige delinquenten zit 72% in de gevangenis voor een agressief delict. Opmerkelijk is dat bij deze delinquenten opvallend en zeer vaak psychiatrische stoornissen worden gevonden, bij manlijke adolescenten die gevangen zaten zelfs in 90% van de gevallen. De mate van agressie wordt, net als voor veel andere karaktertrekken, reeds in de baarmoeder vastgelegd, stelt dokter Swaab. Dat is geen nieuw concept, het was alleen maar een tijdelijk taboe om erover te praten in onze zgn. `maakbare maatschappij`. Al met al brengt dat de mogelijke invloed van ouders en al die andere goedwillende opvoedende instanties tot de juiste proporties terug. Aldus de neurobioloog Dick Swaab.

Psychiater Rene Kahn hanteert een ietwat gematigder standpunt. Net iets minder deterministisch en iets minder biologisch gefocust. Wel stelt Rene Kahn dat de hele discussie rond Nature of Nurture inmiddels een behoorlijk achterhaalde discussie is. Hij is van mening dat ons gedrag, denken en voelen, net als lichamelijke ziektes en eigenschappen, bepaald worden door een wisselwerking tussen aanleg (nature) en omgeving (nurture). Wie je bent is niet het gevolg van een in je genen geschreven noodlot, noch de consequentie van een onontkoombare omgeving. Aanleg speelt een essentiële rol bij vrijwel alle gedragingen en psychische ziekten, maar exclusief is die rol allerminst. Integendeel: onze omgeving beïnvloedt ons niet alleen onmiddellijk, maar zelfs tot diep in onze genen. Wat wij meemaken heeft om die reden niet alleen gevolgen voor ons eigen leven, maar ook voor dat van onze kinderen en kindskinderen.

Waarom weet ik niet, maar ik voel me wel aangetrokken tot de stellingname en de conclusies van Rene Kahn. Zij zijn solide wetenschappelijk onderbouwd en de resultaten van zijn onderzoek kunnen ons verder helpen naar een betere samenleving. Een samenleving waarin een belangrijk deel van ons “lijden “ kan worden geneutraliseerd door verstandig, wijs en wetenschappelijk geschraagd gedrag en de daaruit per definitie voortvloeiende optimalisering van onze leefomgeving.

Wat valt er in zijn algemeenheid te stellen. Zonder invloed van de omgeving is ons DNA dood materiaal, een volgorde van basen ( Een base of loog – ook wel alkali genoemd – in oplossing heeft een pH-waarde hoger dan 7 en zal lakmoespapier blauw kleuren. Een base is de tegenhanger van een zuur. Zuren worden door basen geneutraliseerd onder vorming van een zout en water. Zwakke basen, zoals aluminiumhydroxide, kunnen gebruikt worden voor het tijdelijk neutraliseren van het maagzuur. Sterke basen zijn even gevaarlijk of nog gevaarlijker dan sterke zuren en veroorzaken ernstige weefselbeschadiging. Een voorbeeld van een sterke base is natronloog.) Met dank aan die altijd en overal nuttige wikepedia!!!

zonder functie. Pas wanneer omgeving en genen interacteren, wordt ons erfelijk materiaal actief, worden de eiwitten gevormd die ons maken tot wie we zijn. Die omgeving, zo wordt nu duidelijk, heeft niet alleen een effect op onszelf, maar via de activiteit van onze genen ook op onze kinderen en kindskinderen en – als verlengde daarvan – op diezelfde omgeving die onze genen beïnvloedt. Zo zijn genen en omgeving door hun innige verstrengeling tot elkaar veroordeeld.

Tot zover, in zeer, zeer, algemene termen de stand van zaken met betrekking tot het onderzoek van aanleg en omgevingsfactoren. Het is dus geen ‘nature of nurture’, maar ‘nature en nurture’!!

En dan nog even iets specifieker: het bekende onderzoek van Avshalom Caspi en Terrie Moffit ( Dunedin. 527 jongetjes en 510 meisjes geboren in de periode 1-4-1972 t/m 31-3-1973) in combinatie met het onderzoek van onze eigen Han Brunner ( Geneticus Radboud Universiteit Nijmegen) naar erfelijke aandoeningen levert het volgende op. Er bestaat een MAO – enzym ( mono- amino- oxidase) dat verantwoordelijk is voor de afbraak van drie van de belangrijkste boodschappermoleculen in het brein t.w. Serotonine, noradrenaline en dopamine. Eerdere studies hebben aangetoond dat de stofwisseling van serotonine (gemeten in de hersenvloeistof) afwijkend is bij agressieve en impulsieve individuen. Uit ander onderzoek was weer gebleken dat bij een derde van de bevolking het MAO-enzym minder actief is dan bij de rest van de mensheid. Dit is het gevolg van een kleine genetische variatie bepaald door de aan- of afwezigheid van één aminozuur. Van belang is dan te weten dat met name serotonine betrokken is bij het reguleren van agressie. De combinatie van een verminderde activiteit van het MAO-genotype en mishandeling in de jeugd (mishandeling dient hier in de breedst mogelijke zin van het woord gezien te worden) blijkt de kans op crimineel gedrag aanzienlijk te verhogen. De conclusie luidt dus dat het MAO – enzym, afhankelijk van de mate van activiteit, het effect van een omgevingsfactor als mishandeling, versterkt of verzwakt. Dit verhaal speelt alleen een rol bij de reactieve agressie. Agressie die vooral optreedt bij afwijzing. Ook hier zijn honderden laboratoriumproeven genomen om een en ander te staven.

Conclusie: mensen met het niet actieve MAO-gen blijken gevoeliger te zijn voor afwijzing. Niet alleen dat, ze zullen er ook sterker op reageren vanwege toegenomen prikkelbaarheid van het hersendeel dat gevoelens van ongenoegen registreert en ze zullen eerder uiting geven aan dit ongenoegen.

En dan nu weer terug naar het Romeinse Rijk, terug naar Commodus.

De Oud-Romeinse samenleving kenmerkte zich door extreme geweldadigheid. Oorlog voeren, burgeroorlogen, straatgeweld etc. waren de normaalste zaken. Te denken valt dat niet – gewelddadige personen eerder een uitzondering dan een regel waren. Marcus Aurelius was zo’n extreem beschaafde, niet gewelddadige persoon. Eigenlijk een fremdkörper in zo’n agressieve samenleving. Waarschijnlijk was Commodus iemand met een verlaagd actief MAO – enzym. Het was gezien zijn gewelddadige omgeving (hij reisde vaak mee met de legioenen van zijn vader, laatstelijk als mede-keizer, om de barbaren te bevechten) niet verwonderlijk dat zijn genetische predispositie betreffende gebrek aan impulsbeheersing en snelle gekwetstheid zich min of meer optimaal kon ontrollen. Commodus werd dan ook al snel de spreekwoordelijke slechte Romeinse keizer van het korte lontje, de fysieke gewelddadigheid en de liederlijke hedonistische levenswijze.

Hierbij valt nog aan te tekenen dat in een gewelddadige omgeving, in een samenleving waar slechts het recht van de sterkste geldt, en zo’n samenleving was die oude Romeinse samenleving wel, meestal de sterkste, relatief slimste en meest machtswellustige persoon kwam bovendrijven. Niet voor lang overigens, want hij werd op zijn beurt natuurlijk weer opgeruimd door de volgende gewelddadige machtswellusteling. Lees Steve Pinker en je weet dat we nu in de hemel leven.

Advertenties

4 reacties

Opgeslagen onder Uncategorized

4 Reacties op “De vervlechting van “nature” en “nurture” in het leven van Commodus.

  1. Er dient nog te worden opgemerkt dat ik niet tot in extenso in kan gaan op het uitgebreide genetisch/statistisch onderzoek dat ten grondslag ligt aan mijn nog steeds, wetenschappelijk gezien, onzorgvuldige conclusies. Het verhaal is zo al saai genoeg. Maar het is nou eenmaal mijn project en een minieme neerslag van de resultaten op mijn blog achtte ik wel gerechtvaardigd. Al was het maar om het zelf nog eens een keer terug te lezen. Het slaat verder nergens op. Het is maar een onnozel probeersel.

  2. Er zijn interessante onderzoeken gedaan (ivm nature en nurture) naar eeneiige tweelingen die kort na de geboorte gescheiden waren en dus in verschillende omgevingen opgroeiden. Even goegelen en je kunt ze wel vinden.

  3. Filip

    De aanleg voor verslaving is in dit opzicht erg interessant, meestal hebben die verslavingen niets met opvoeding te maken.
    Men kan aan alles verslaafd worden? We denken dan vooral aan allerhande legale en illegale narcotica maar evenzo aan roken, drinken, gokken, shoppen, sex, verzamelen, sporten etc…
    Omdat het bij een verslaving gaat om het exxecsief gebruik van wat als een genotsmiddel door de verslaafde eraan wordt ervaren heeft het uiteindelijk altijd een nadelige invloed op het leven van de verslaafde.
    Ik begrijp niet hoe zoiets zo nefast het menswezen kan treffen, een menswezen die beschikt over de rede, hoe is het mogelijk dat een mens niet voor rede vatbaar is. Zou onredelijkheid of het niet voor rede vatbaar zijn niet als zwakzinnigheid moeten worden gecategoriseerd ?

    • Commodus zou wel eens een defect in de hersenen gehad kunnen hebben die hem met allerhande verslavingen opzadelde.
      Machtelozen die hieraan lijden richten enkel zichzelf en hun naasten ten gronde, machthebbers die deze krankheid met zich meedragen kunnen potentieel ganse beschavingen ten gronde richten.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s